Klinische variabiliteit bij mensen met het ATR-X-syndroom in Nederland  

Download als PDF

Dit artikel betreft een Nederlandse vertaling en samenvatting met klinische blik van het in 2025 gepubliceerde artikel Clinical variability in individuals with ATR-X syndrome in the Netherlands¹ 

Introductie 

Het Alpha-Thalassemia X-Linked Intellectual Disability Syndrome (ATR-X syndroom), is een zeldzame erfelijke aandoening die wordt veroorzaakt door pathogene varianten in het ATRX-gen op het X-chromosoom.² Er zijn meerdere pathogene varianten bekend, die leiden tot veel verschillende fenotypes (C. Badens et al., 2006). Het ATR-X syndroom werd voor het eerst beschreven in 1990.³  

De geschatte prevalentie van het ATR-X syndroom is 9/1.000.000 en tot op heden zijn ongeveer 200–300 patiënten beschreven in de literatuur.^2,4 De studies die zijn verricht betreffen met name case-reports en enkele cohortstudies, die zich meestal op een specifiek kenmerk van het ATR-X syndroom richtten.^5–13  

Oorspronkelijk werd er gesproken over de volgende trias van typerende kenmerken bij het ATR-X syndroom; een alfa-thalassemie, een verstandelijke beperking en karakteristieke gelaatskenmerken. Uit latere studies blijkt echter dat de alfa-thalassemie niet bij alle patiënten voorkomt en doorgaans geen klinisch relevante anemie veroorzaakt. ^3,14,15 Het merendeel van de patiënten met het ATR-X syndroom heeft een ernstige tot zeer ernstige verstandelijke beperking.¹⁴ 5% van de patiënten heeft een lichte tot matige verstandelijke beperking.¹⁶ De meest voorkomende karakteristieke gelaatskenmerken bij patiënten met het ATR-X syndroom zijn een microcefalie en een hypotoon gelaat. Andere karakteristieke kenmerken zijn epicanthusplooien, hypertelorisme, telecanthus, een kleine driehoekige neus, een tentvormige bovenlip, een prominente en naar buiten gekeerde onderlip, wijd uit elkaar staande tanden en macrostomie.^7,14,17 

Andere gezondheidsproblemen die onderdeel kunnen zijn van het klinische beeld bij personen met het ATR-X syndroom zijn gastro-intestinale problemen, epilepsie, hartaandoeningen, nierafwijkingen en problemen met de visus en het gehoor.^9,14,17,18 De eerste symptomen treden doorgaans op in de eerste levensmaanden en bestaan uit hypotonie, voedingsproblemen en een achterblijvende algemene ontwikkeling.^7,14,18 

Het doel van deze studie was het beschrijven van het klinisch beloop van het ATR-X syndroom over de gehele levensloop, inclusief de verschillende klinische aspecten die met het syndroom samenhangen. Hiervoor werd een cross-sectioneel onderzoek verricht. Door meer inzicht te verkrijgen in het klinische spectrum van het ATR-X syndroom kan de kwaliteit van zorg voor deze groep patiënten worden geoptimaliseerd. 

Methode 

Van 2018 tot 2019 zijn personen met genetisch bevestigd ATR-X syndroom benaderd om deel te nemen aan de studie. In Nederland en Vlaanderen (België) werden patiënten of hun ouders/wettelijke vertegenwoordigers geworven via de Stichting ATR-x Syndroom Nederland. Daarnaast werden neurologen, klinisch genetici en artsen verstandelijk gehandicapten in Nederland benaderd om aan te geven of zij patiënten met ATR-X syndroom behandelden. Personen van alle leeftijden werden geïncludeerd, indien de diagnose ATR-X syndroom genetisch bevestigd was. Indien mogelijk werden ook overleden patiënten geïncludeerd, met toestemming van hun wettelijke vertegenwoordigers. 

Gegevens werden verzameld via vragenlijsten, interviews met verzorgers, lichamelijk onderzoek en vanuit medische dossiers. 

De vragenlijst werd gebruikt om cross-sectionele gegevens te verzamelen en daarnaast om met behulp van gegevens over de (medische) voorgeschiedenis een overzicht te maken van het klinisch beloop van ATR-X syndroom.  

De medische dossiers werden bestudeerd om aanvullende informatie te verzamelen over alle aspecten die in de vragenlijst werden onderzocht, zodat een compleet beeld van de medische voorgeschiedenis van de deelnemer ontstond. Tevens werden resultaten van genetisch onderzoek, bloedonderzoek gerelateerd aan alfa-thalassemie en andere diagnostische procedures verzameld. 

Vervolgens werd met ouders en/of verzorgers samen de Vineland Adaptive Behavior Scales (VABS) afgenomen. De VABS is een veelgebruikt instrument dat het niveau van adaptief functioneren in kaart brengt, waarmee een geschatte ontwikkelingsleeftijd kan worden bepaald.¹⁹ 

Het lichamelijk onderzoek bestond uit de beoordeling van de algemene gezondheid, lengte, gewicht, hoofdomtrek, bloeddruk, hart, longen, buik, het bewegingsapparaat en dysmorfe kenmerken. 

Resultaten 

Er werden 22 deelnemers met het ATR-X syndroom uit veertien families geïncludeerd. In de veertien families was er sprake van dertien verschillende genetische varianten. Drie deelnemers waren op het moment van includeren overleden. De onderzoekspopulatie bestond uit negen kinderen en dertien volwassenen. De mediane leeftijd bedroeg 20,5 jaar (spreiding 2–69 jaar).  

Tabel 1 geeft een samenvatting van de klinische symptomen. Onder de tabel vindt u per symptoom aanvullende informatie.  

Tabel 1: Samenvatting van klinische symptomen 

Symptoom	Percentage (absoluut aantal deelnemers)
Verstandelijke beperking	100% (21/21)
– Ernstig tot zeer ernstig	81 % (17/21)
– Matig	19 % (4/21)
Alfa-thalassemie	30 % (3/10)
Uiterlijke kenmerken
– Groeiachterstand	44% (8/18)
– Ondergewicht	17% (3/18)
– Overgewicht	17% (3/18)
– Microcefalie	59 % (10/17)
– Afwijkingen aan handen en/of voeten	81 % (17/21)
Skeletafwijkingen (wervelkolom)	48 % (10/21)
– Alleen scoliose	10 % (1/10)
– Alleen Kyfose	30 % (3/10)
– Scoliose en kyfose	60 % (6/10)
Zwangerschap en bevalling
– Gecompliceerde zwangerschap	39 % (7/18)
– Gecompliceerde bevalling	45 % (9/20)
– Prematuur	14 % (3/21)
– Aterm	81 % (17/21)
– Serotien	5 % (1/21)
– Vaginale bevalling	75 % (15/20)
– Keizersnede	25 % (5/20)
Eerste signalen en symptomen
– Voedingsproblemen	76 % (16/21)
– Vertraagde motorische ontwikkeling	57 % (12/21)
– Hypotonie	48 % (10/21)
– Groeivertraging	29 % (6/21)
– Gebrek aan oogcontact	24 % (5/21)
– Dysmorfe kenmerken	24 % (5/21)
Gedragsproblemen	74 % (14/19)
Slaapproblemen	68 % (15/22)
Epilepsie	32 %(7/22)
Gastro-intestinale problemen
– Chronische obstipatie	73 % (16/22)
– Slikproblemen	67 %(15/22)
– Overmatig kwijlen	64 %(14/22)
– Reflux	59 %(13/22)
– Periodes van anorexie en adipsie	45% (10/22)
– Sondevoeding	32% (7/22)
– Allergie of intolerantie	27 %(6/22)
– Gastro-intestinale bloeding	19 %(4/22)
Visusproblematiek	63 % (12/19)
Gehoorproblematiek	41 % (7/17)
Congenitale hartaandoening	23 % (5/22)
Genitale problematiek	57 % (12/21)
Gebitsproblemen	68 % (15/22)
Ademhalingsproblemen	27 % (6/22)
Aspiratiepneumonie	38 % (8/21)
Urinewegproblemen	27 % (6/22)

Verstandelijke beperking  

Bij alle deelnemers was sprake van een verstandelijke beperking. Dit betrof overwegend een ernstige tot zeer ernstige beperking. Bij alle deelnemers met een matige verstandelijke beperking werd bij genetisch onderzoek een pathogene variant aangetoond die de helicasedomeinen beïnvloedde. Deze groep vertoonde een milder fenotype, gekenmerkt door minder somatische comorbiditeit en minder uitgesproken dysmorfe gelaatskenmerken in vergelijking met individuen met een ernstige tot zeer ernstige verstandelijke beperking. 

Thalassemie 

Bij tien deelnemers was er in het verleden bloedonderzoek verricht naar (alfa-)thalassemie. Bij (slechts) drie deelnemers was een alfa-thalassemie vastgesteld en één deelnemer was drager van beta-thalassemie. 

Uiterlijke kenmerken 

Bij achttien deelnemers werd een volledig lichamelijk onderzoek verricht. 

Karakteristieke gelaatskenmerken die het meest werden gezien zijn: diepliggende ogen, hypertelorisme, naar buiten gekeerde onderlip, wijd uit elkaar staande tanden, een prominente onderkaak en een tentvormige bovenlip. 

Daarnaast werden er frequent afwijkingen van handen en voeten gezien, waaronder pes planovalgus, exorotatie van de voeten, pes equinus, camptodactylie van de pink en contracturen van enkel of knie. 

Zwangerschap en bevalling.   

Tijdens de zwangerschap werden verschillende complicaties gerapporteerd. Het meest voorkomend waren intra-uteriene groeivertraging (IUGR) en verminderde foetale bewegingen. Gerapporteerde problemen tijdens de bevalling bestonden uit foetale nood en stuitligging. 

Informatie over miskramen was beschikbaar bij zeventien moeders, waarvan twaalf genetisch bevestigd draagster waren. Binnen deze groep van twaalf moeders eindigden acht van de in totaal 46 zwangerschappen in een miskraam, wat neerkomt op 17%. 

Eerste signalen en symptomen 

Al in de neonatale periode had het merendeel van de deelnemers (86%) te maken met medische problemen. Het ging daarbij vooral om voedingsproblemen, moeilijkheden met de temperatuurregulatie en respiratoire problemen. De eerste klinische symptomen uitten zich doorgaans op jonge leeftijd, meestal rond de drie maanden, al varieerde dit van direct na de geboorte tot 36 maanden.  

De definitieve diagnose van het ATR-X-syndroom werd gesteld op een leeftijd variërend van zes maanden tot 58 jaar, met een mediane leeftijd van 4,5 jaar. Een vroege diagnose, gesteld vóór de leeftijd van één jaar, kwam voornamelijk voor bij deelnemers met een positieve familieanamnese voor het ATR-X-syndroom. 

Ontwikkeling 

De ontwikkeling van mijlpalen liet een brede variatie zien binnen de groep, zie ook tabel 2. Vrijwel alle deelnemers ontwikkelden de vaardigheid om zelfstandig te zitten en ongeveer in de helft van de gevallen werd zelfstandig lopen behaald. De ontwikkeling van zindelijkheid bleef beperkt tot een kwart van de deelnemers.  

Tabel 2: Ontwikkelingsmijlpalen 

Vaardigheid	Bereikt (n)	Mediane leeftijd	Spreiding
Omrollen	18/19	12 maanden	3–24 maanden
Zelfstandig zitten	18/22	2 jaar	9 maanden – 7 jaar
Zelfstandig staan	12/22	1 jaar en 8 maanden	1–3 jaar
Zelfstandig lopen	12/22	3 jaar	20 maanden – 5 jaar

Volgens de VABS was de mediane motorische ontwikkelingsleeftijd 1 jaar en 5 maanden (spreiding: 3 maanden – 5 jaar en 11 maanden) en de mediane ontwikkelingsleeftijd voor communicatie 10 maanden (spreiding: 1 maand – 5 jaar en 3 maanden).  

Het merendeel van de deelnemers (73%) communiceerde non-verbaal door middel van wijzen en het maken van geluiden. Een deel van de groep (18%) communiceerde met behulp van losse woorden en gebaren en er waren twee deelnemers (9%) die in volledige zinnen spraken. 

De oudste deelnemers (leeftijd 45–69 jaar) vertoonden allen een achteruitgang van de motorische functies, met een vertraagd en schuifelend looppatroon. Één deelnemer verloor de vaardigheid om zelfstandig te staan. 

Gedragsproblemen 

Gedragsproblemen ontstonden vroeg, met een mediane aanvangsleeftijd van 2 jaar (spreiding 0–13 jaar). Het betrof voornamelijk agressief, dwangmatig en hyperactief gedrag. Daarnaast kwam zelfverwondend gedrag (krabben, bijten) frequent voor en werden bij enkele deelnemers motorische tics gerapporteerd. 

De gedragsproblemen namen in de helft van de gevallen (47%) af in ernst met het ouder worden. Bij geen enkele deelnemer verdwenen de gedragsproblemen volledig. 

Slaapproblemen 

Meer dan de helft van de deelnemers rapporteerde huidige en/of eerder doorgemaakte in- en/of doorslaapproblemen. Tijdens de wakkere momenten in de nacht vertoonden de meeste deelnemers hyperactief gedrag, zoals lachen, geluiden maken, schreeuwen en schoppen. Pijn, overprikkeling en frustratie overdag bleken uitlokkende factoren voor slaapproblemen. Bij één deelnemer werd een verstoorde melatonineproductie aangetoond door analyse van speeksel. 

Epilepsie 

Epilepsie kwam relatief frequent voor, waarbij er sprake was van een variabel aanvalsspectrum, bestaande uit absences, tonisch-clonische aanvallen en myoclonieën. De leeftijd waarop de epilepsie manifesteerde varieerde sterk van vóór het eerste levensjaar tot op 37-jarige leeftijd, met mogelijk recidief op oudere leeftijd. In alle gevallen waren de aanvallen goed onder controle met anti-epileptica of een ketogeen dieet. 

Gastro-intestinale problemen  

Bij het merendeel van de deelnemers was er sprake van gastro-intestinale problematiek. Deze problematiek kwam met name tot uiting op de (vroege) kinderleeftijd, zoals onder anderen periodes van anorexie en adipsie. In de helft van de gevallen namen de gastro-intestinale klachten af rond een gemiddelde leeftijd van zeven jaar. 

Van de deelnemers met overmatig kwijlen ondergingen drie een behandeling met botuline-toxine (Botox) of radiotherapie om het kwijlen te verminderen; het effect hiervan was doorgaans onvoldoende. 

Visus en gehoor 

Diagnostiek naar visus- en gehoorproblemen vraagt vaak aangepaste onderzoeksmethoden vanwege communicatieve en cognitieve beperkingen.  

Visusproblemen die frequent werden gerapporteerd, waren myopie, verminderde contrastgevoeligheid, gestoorde dieptewaarneming en gezichtsveldbeperkingen. Daarnaast was er bij negen deelnemers sprake van strabismus. 

Bij deelnemers met vastgesteld gehoorverlies was de etiologie over het algemeen onbekend. Slechts twee ouders gaven aan dat het gehoorverlies in het dagelijks functioneren problemen veroorzaakte. Oorinfecties kwamen frequent voor, met name in de eerste levensjaren. 

Congenitale cardiale problemen 

Een kwart van de deelnemers was bekend met een congenitale hartaandoening, waaronder tweemaal een atriumseptumdefect type II (ASD-II), eenmaal een cardiomyopathie in combinatie met een ASD-II, eenmaal een tetralogie van Fallot en eenmaal en complexe cardiale afwijking bestaande uit een combinatie van structurele problemen. 

Genitale problematiek 

Genitale afwijkingen kwamen frequent voor, met name cryptorchisme, waarbij de helft van de deelnemers hiervoor een operatie onderging. Andere gerapporteerde afwijkingen waren retractiele testes, hypospadie en micropenis. 

Drie deelnemers hadden een liesbreuk, één deelnemer een navelbreuk en één deelnemer had zowel een lies- als een navelbreuk. 

Overige gezondheidsproblemen 

Gebitsproblemen kwamen frequent voor, waaronder hypodontie (ontbrekende elementen), hyperdontie (extra elementen), bruxisme en persisterende melkelementen op volwassen leeftijd. 

Osteoporose werd vastgesteld bij vijf deelnemers. Drie van hen hadden één of meerdere spontane fracturen doorgemaakt. 

Respiratoire problemen bestonden uit (obstructieve) slaapapneu, hyperventilatieaanvallen, abnormale ademgeluiden en chronische atelectase van de rechterlong als gevolg van mechanische beademing. 

Urologische problemen bestonden uit recidiverende urineweginfecties (vier deelnemers), een chronische cystitis (één deelnemer) en een postrenale nierinsufficiëntie ten gevolge van een overloopblaas (één deelnemer).  Anatomische nierafwijkingen werden gezien bij drie deelnemers (één unilateraal kleine nier en twee bilateraal kleine nieren), zonder functieverlies. Één deelnemer had nierfalen met een resterende nierfunctie van 30%. 

Reden van overlijden 

Drie deelnemers waren ten tijde van het onderzoek overleden. Alle drie de deelnemers overleden ten gevolge van een infectie; één deelnemer op tweejarige leeftijd aan een pneumokokkensepsis, één deelnemer op 29-jarige leeftijd aan een aspiratiepneumonie en één deelnemer op 36-jarige leeftijd aan een streptokokkensepsis. 

Samenvatting en klinische interpretatie 

Het ATR-X-syndroom kenmerkt zich door een overwegend ernstige tot zeer ernstige verstandelijke beperking met uitgesproken ontwikkelingsachterstand en multipele somatische comorbiditeit. Varianten die de helicasedomeinen betreffen lijken samen te gaan met een milder fenotype. 

Alhoewel een alfa-thalassemie behoort tot de trias van typerende kenmerken bij het ATR-X syndroom, werd deze aandoening lang niet bij alle deelnemers vastgesteld. Deze bevinding komt overeen met eerder gepubliceerde studieresultaten.^3,14 

De resultaten van deze studie ondersteunen het bewijs dat de eerste klinische verschijnselen meestal optreden in de eerste levensmaanden.^7,14,18 Maar in iets minder dan de helft van de gevallen verloopt de zwangerschap en/ of geboorte reeds gecompliceerd. Vroege herkenning maakt gerichte begeleiding en screening op geassocieerde problematiek mogelijk. 

De ontwikkeling verloopt vertraagd; een deel van de patiënten bereikt zelfstandig lopen, taalontwikkeling blijft doorgaans zeer beperkt. Bij oudere patiënten kan bovendien motorische regressie optreden. 

Gedragsproblemen ontstaan vaak op jonge leeftijd. Hoewel de ernst in een deel van de gevallen afneemt met het ouder worden, verdwijnen deze problemen niet volledig.  

Somatische comorbiditeit is eerder regel dan uitzondering. Onder de meest voorkomende problematiek, voorkomend bij meer dan 50% van de deelnemers in het cohort, vallen: 

• Slaapproblemen gaan regelmatig samen met hyperactief gedrag in de nacht. Het is van belang om overdag aanwezige uitlokkende factoren (zoals pijn, overprikkeling en frustratie) systematisch in kaart te brengen en te behandelen.  

• Gastro-intestinale problematiek kan aanzienlijk zijn en leiden tot (gedeeltelijke) afhankelijkheid van sondevoeding. Hoewel gastro-intestinale klachten bij een groot deel van de patiënten verbeteren met de leeftijd, blijft structurele monitoring essentieel. 

• Visusproblemen 

• Genitale problematiek vereist vroege herkenning en zo nodig chirurgische interventie (met name bij persisterend cryptorchisme). Daarnaast is alertheid op lies- en navelbreuken van belang, gezien het verhoogde voorkomen.  

• Gebitsproblemen 

Daarnaast komen epilepsie, gehoorproblemen, congenitale hartaandoeningen, pulmonale en urologische problemen relatief vaak voor bij personen met het ATR-X syndroom. 

Epilepsie kan zich zowel in de vroege kinderleeftijd als op latere leeftijd manifesteren, met mogelijk recidief op oudere leeftijd. Langdurige follow-up blijft daarom aangewezen.  

Infectieuze complicaties vormen een reëel risico en kunnen leiden tot de dood, hetgeen het belang van preventieve maatregelen en tijdige behandeling onderstreept. 

De hierboven beschreven gezondheidsproblematiek komt overeen met bevindingen uit eerdere studies. Hoewel de aard van de gerapporteerde problematiek grotendeels vergelijkbaar is, werden wel enkele verschillen in de prevalentie waargenomen. In vergelijking met eerdere studies kwam microcefalie en genitale problematiek in de huidige studie minder vaak voor, terwijl afwijkingen aan de wervelkolom en urinewegproblemen juist vaker werden gerapporteerd. ^14,17,18 

Samenvattend geven deze bevindingen, ondanks het beperkte aantal deelnemers, aanwijzingen dat een proactieve en multidisciplinaire benadering bij het ATR-X-syndroom van waarde kan zijn. Naast begeleiding van de (ernstige) verstandelijke beperking lijkt ook de brede somatische kwetsbaarheid aandacht te vragen, met overweging tot structurele screening en follow-up.

Persoonsbeeld Tom (april 2026) 

Onderstaand persoonsbeeld en foto’s zijn aangeleverd door Madeleine Hartmann, moeder van Tom en voorzitter van Stichting ATR-x Syndroom Nederland 

Tom is 24 jaar oud en heeft een ontwikkelingsleeftijd van bijna 3 jaar. Waar hij voorheen vaak ‘een ongeleid projectiel’ was, is hij nu rustiger aan het worden. Wel blijft hij behoefte hebben aan structuur en begeleiding. Tom is bijna altijd vrolijk. Ook is hij nieuwsgierig, aanhankelijk, ondeugend en heeft humor. Hij geniet van contacten met anderen en doet niets liever dan bellenblazen voor alle mensen die hij kent of liedjes luisteren op zijn telefoon terwijl hij heel hoog schommelt.  

Tom is geboren na een normale zwangerschap. Na de geboorte bleek dat hij moeite had met drinken door een slappe spierspanning. Ook bleven zijn motorische mijlpalen achter en was hij met alles veel later in vergelijking met leeftijdsgenootjes. Tom bleef moeite houden met eten, hij kon bijvoorbeeld geen fruithapje of brood eten. Hij begon dan te kokhalzen. Toen hij 2 was, werd hij ziek en stopte hij met drinken. Hij heeft toen eerst een neussonde gehad en daarna een PEG sonde. Door middel van eettherapie leerde hij in 7 maanden weer alles te eten en drinken en kon na een jaar de PEG sonde weer verwijderd worden.  

Toen Tom bijna 3 jaar oud was, kregen we een diagnose; Tom heeft het ATR-x Syndroom. Hij bleek toen ook alle gezichtskenmerken te hebben; peervormig hoofd, kleine driehoekige neus, tentvormige bovenlip, een naar buiten gekeerde onderlip en wijd uit elkaar staande tanden. Ook staan zijn pinken scheef en heeft hij een tijdje enkel-voet ortheses gehad omdat hij de neiging had op zijn tenen te lopen. Nu loopt hij altijd op stevige bergschoenen. Tom heeft 1 nier die kleiner is dan de andere. Hij heeft altijd speekselverlies en heeft periodes van geen ontlasting. Tot 4 jaar had hij heel regelmatig oorontstekingen. Verder heeft hij slaapproblemen; hij kan hyperactief lachen of geluiden maken ’s nachts en ook is hij regelmatig wakker tussendoor. Ik heb wel het idee dat hij steeds beter slaapt naarmate hij ouder wordt. Na een ingreep had hij extra zuurstof nodig.   

Tom kan niet praten, op enkele woorden na en gebruikt vooral geluiden, picto’s en gebaren om te communiceren. Ook kun je hem lezen in zijn gezichtsuitdrukkingen.  

Wat wij van artsen nodig hebben is allereerst genoeg tijd tijdens een afspraak zodat we tussendoor Tom ook even aandacht kunnen geven. Verder hebben wij het ziekenhuis niet altijd als even toegankelijk ervaren. Denk daarbij aan de beschikbaarheid van een aangepast bed of een plek om Tom te kunnen verschonen. Ook zou het fijn zijn als er standaard na een afspraak nog een telefonische afspraak volgt zodat eventuele vragen later nog gesteld kunnen worden.  

Tot 18-jarige leeftijd heeft een kinderarts de ‘regie’ en zijn er vaste (jaarlijkse) controles. Toen Tom 18 werd viel dit weg en moesten we ineens zelf bij heel veel verschillende disciplines (steeds opnieuw) ons verhaal doen. Nu hebben we gelukkig een arts Verstandelijk Gehandicapten die voor ons aanspreekpunt is en alles coördineert. 

Voor ons is het contact met een arts/professional heel belangrijk. De praktijk leert dat wij meer over het syndroom kunnen vertellen dan de meeste artsen weten. Het is immers een zeer zeldzaam syndroom, waarbij er nog veel onbekend is over het klinisch beloop. De meeste kinderen met dit syndroom kunnen niet spreken waardoor wij de ogen, oren en tolk zijn van ons kind. Wij zien en ervaren ons kind iedere dag en weten of voelen precies aan wanneer er iets niet klopt of wanneer iets anders is dan anders.  

Wij hopen dat het ATR-x Syndroom, mede dankzij deze bijlage, meer bekendheid krijgt en dat er in de toekomst meer handvatten komen voor het leveren van passende zorg.

Literatuurverwijzingen

1. Noordhuis-Zijderveld A, Festen DAM, Kharl A, van Gastel M, Hartmann M, Bruggenwirth HT, Zeidler S, Valstar MJ. Clinical variability in individuals with ATR-X syndrome in the Netherlands. Eur J Med Genet. 2025 Aug;76:105026. 

2. Gibbons RJ, Suthers GK, Wilkie AO, Buckle VJ, Higgs DR. X-linked alpha-thalassemia/mental retardation (ATR-X) syndrome: localization to Xq12-q21.31 by X inactivation and linkage analysis. Am J Hum Genet. 1992 Nov;51(5):1136-49. 

3. Wilkie AO, Zeitlin HC, Lindenbaum RH, Buckle VJ, Fischel-Ghodsian N, Chui DH, Gardner-Medwin D, MacGillivray MH, Weatherall DJ, Higgs DR. Clinical features and molecular analysis of the alpha thalassemia/mental retardation syndromes. II. Cases without detectable abnormality of the alpha globin complex. Am J Hum Genet. 1990 Jun;46(6):1127-40. 

4. Gibbons RJ, Wada T, Fisher CA, Malik N, Mitson MJ, Steensma DP, Fryer A, Goudie DR, Krantz ID, Traeger-Synodinos J. Mutations in the chromatin-associated protein ATRX. Hum Mutat. 2008 Jun;29(6):796-802. 

5. Badens C, Martini N, Courrier S, DesPortes V, Touraine R, Levy N, Edery P. ATRX syndrome in a girl with a heterozygous mutation in the ATRX Zn finger domain and a totally skewed X-inactivation pattern. Am J Med Genet A. 2006 Oct 15;140(20):2212-5. 

6. Basehore MJ, Michaelson-Cohen R, Levy-Lahad E, Sismani C, Bird LM, Friez MJ, Walsh T, Abidi F, Holloway L, Skinner C, McGee S, Alexandrou A, Syrrou M, Patsalis PC, Raymond G, Wang T, Schwartz CE, King MC, Stevenson RE. Alpha-thalassemia intellectual disability: variable phenotypic expression among males with a recurrent nonsense mutation – c.109C>T (p.R37X). Clin Genet. 2015 May;87(5):461-6. 

7. Gibbons RJ, Brueton L, Buckle VJ, Burn J, Clayton-Smith J, Davison BC, Gardner RJ, Homfray T, Kearney L, Kingston HM, et al. Clinical and hematologic aspects of the X-linked alpha-thalassemia/mental retardation syndrome (ATR-X). Am J Med Genet. 1995 Jan 30;55(3):288-99. 

8. Ion A, Telvi L, Chaussain JL, Galacteros F, Valayer J, Fellous M, McElreavey K. A novel mutation in the putative DNA helicase XH2 is responsible for male-to-female sex reversal associated with an atypical form of the ATR-X syndrome. Am J Hum Genet. 1996 Jun;58(6):1185-91. 

9. Martucciello G, Lombardi L, Savasta S, Gibbons RJ. Gastrointestinal phenotype of ATR-X syndrome. Am J Med Genet A. 2006 Jun 1;140(11):1172-6. 

10. Villard L, Bonino MC, Abidi F, Ragusa A, Belougne J, Lossi AM, Seaver L, Bonnefont JP, Romano C, Fichera M, Lacombe D, Hanauer A, Philip N, Schwartz C, Fontés M. Evaluation of a mutation screening strategy for sporadic cases of ATR-X syndrome. J Med Genet. 1999 Mar;36(3):183-6. 

11. Wada T, Ban H, Matsufuji M, Okamoto N, Enomoto K, Kurosawa K, Aida N. Neuroradiologic features in X-linked α-thalassemia/mental retardation syndrome. AJNR Am J Neuroradiol. 2013 Oct;34(10):2034-8. 

12. Mierlo PV, Braakman H, Vandenbussche N, Schelhaas HJ, Pillen S. Epilepsy and Sleep in the ATR-X Syndrome. Neuropediatrics. 2022 Apr;53(2):109-114. 

13. Vaisfeld A, Taormina S, Simonati A, Neri G. Phenotypic Spectrum and Molecular Findings in 17 ATR-X Syndrome Italian Patients: Some New Insights. Genes (Basel). 2022 Oct 4;13(10):1792. 

14. Gibbons R. Alpha thalassaemia-mental retardation, X linked. Orphanet J Rare Dis. 2006 May 4;1:15. doi: 10.1186/1750-1172-1-15.  

15. Harteveld CL, Higgs DR. Alpha-thalassaemia. Orphanet J Rare Dis. 2010 May 28;5:13. 

16. Guerrini R, Shanahan JL, Carrozzo R, Bonanni P, Higgs DR, Gibbons RJ. A nonsense mutation of the ATRX gene causing mild mental retardation and epilepsy. Ann Neurol. 2000 Jan;47(1):117-21. 

17. Stevenson RE. Alpha-Thalassemia X-Linked Intellectual Disability Syndrome. 2000 Jun 19 [updated 2020 May 28]. In: Adam MP, Bick S, Mirzaa GM, Pagon RA, Wallace SE, Amemiya A, editors. GeneReviews® [Internet]. Seattle (WA): University of Washington, Seattle; 1993–2026. 

18. Gibbons RJ, Higgs DR. Molecular-clinical spectrum of the ATR-X syndrome. Am J Med Genet. 2000 Fall;97(3):204-12. 

19. Sparrow SS, Cicchetti DV. Diagnostic uses of the Vineland Adaptive Behavior Scales. J Pediatr Psychol. 1985 Jun;10(2):215-25 

Dit artikel is onderdeel van het oktobernummer van TAVG 2026.