← Terug naar overzicht

Een plukje haar om stress te meten

Artikel · ·J.S. Dijkema (1, 3); M.N. Böhmer (1, 3); P.J.E. Bindels (2); D.A.M. Maes-Festen (1, 3); A. Oppewal (1, 3), 1. Afdeling Huisartsgeneeskunde, Geneeskunde voor Verstandelijke Gehandicapten Onderzoek, Erasmus MC, Universitair Medisch Centrum Rotterdam, Rotterdam. 2. Afdeling Huisartsgeneeskunde, Erasmus MC, Universitair Medisch Centrum Rotterdam, Rotterdam. 3. Academische Werkplaats GOUD, Rotterdam, Nederland

Download als PDF

De arts VG ziet dagelijks hoe stressoren zich bij ouderen met een verstandelijke beperking kunnen opstapelen en kunnen leiden tot chronische stress. Een alternatief voor het meten van stress, is het meten van glucocorticoïden in hoofdhaar (HaarGC). In het hier beschreven onderzoek wordt de haalbaarheid van HaarGC-metingen bij ouderen met een verstandelijke beperking onderzocht, en de belangrijkste bevindingen vertaald naar praktische consequenties voor de arts VG. Dit is de eerste stap richting toepassing van HaarGC in de gehandicaptenzorg.  

Dit artikel is een Nederlandstalige bewerking van: Dijkema, J.S., Böhmer, M.N., Bindels, P.J.E., Maes-Festen, D.A.M. en Oppewal, A. (2025). Feasibility of Measuring Hair Glucocorticoids as a Potential Biomarker for Chronic Stress in Older Adults With Intellectual Disabilities. Journal of Intellectual Disability Research, 69(10), 1032–1041.

Fotografie: Daniella van Bergen

Inleiding 

De arts verstandelijk gehandicapten (arts VG) ziet dagelijks hoe stressoren zoals overprikkeling, somatische comorbiditeit en veranderingen in woon- of begeleidingscontext zich bij ouderen met een VB kunnen opstapelen en kunnen leiden tot chronische stress.1 Chronische stress is een langdurige toestand waarbij de tijdelijke stressrespons van het lichaam blijft aanhouden.2,3 Dat is niet zonder risico: chronische stress hangt in de algemene populatie samen met aandoeningen zoals hart- en vaatziekten, diabetes en depressie en kan zowel de oorzaak als het gevolg van ziekte zijn.4-6 Er zijn verschillende manieren om de lichamelijke gevolgen van stress in kaart te brengen. Zo kan worden gekeken naar veranderingen in stoffen in het lichaam (bijv. cortisol, adrenaline, ontstekingsmarkers) maar ook naar lichamelijke reacties zoals hartslag of naar veranderingen in de hersenactiviteit (bijv. functionele MRI).7-9 Hoewel deze methoden waardevolle informatie opleveren, worden ze vooralsnog vooral gebruikt in onderzoek en nog maar beperkt in de dagelijkse zorgpraktijk.10,11  

Juist bij ouderen met een verstandelijke beperking (VB) is objectieve stressmeting relevant. Deze groep loopt mogelijk een verhoogd risico op chronische stress, onder meer doordat somatische en psychische aandoeningen vaker voorkomen en leeftijdsgebonden gezondheidsproblemen zich op jongere leeftijd manifesteren dan in de algemene bevolking.12-14 Tegelijkertijd worden zowel somatische als psychische aandoeningen bij ouderen met een VB regelmatig ondergediagnosticeerd.12 Het meten van chronische stress bij ouderen met een VB is echter lastig door beperkte mogelijkheden voor zelfrapportage en de belasting van invasieve diagnostiek.16,17 

Een alternatief voor het meten van stress, is het meten van glucocorticoïden in hoofdhaar (HaarGC).18 Het knippen van een stukje haar is niet-invasief: het haarmonster wordt met een schaar dicht bij de hoofdhuid geknipt. Vaak wordt een haarsegment van 3 cm gebruikt om HaarGC-concentraties over drie maanden te bepalen, uitgaande van een gemiddelde haargroei van 1 cm per maand.19-21 Glucocorticoïden diffunderen vanuit bloedcapillairen naar de haarfollikel en worden vervolgens in de haarschaft opgeslagen.22-24 HaarGC kunnen de HPA-as-activiteit kwantificeren door cortisol (HaarF) en diens inactieve metaboliet cortison (HaarE) te meten.25-27 HaarGC worden in toenemende mate toegepast in onderzoek naar chronische stress, maar de klinische implementatie van HaarGC als biomarker voor chronische stress is vooralsnog beperkt. Hier is meer onderzoek voor nodig. Bovendien is er tot nu toe weinig onderzoek gedaan naar de haalbaarheid van HaarGC-metingen bij ouderen met een VB.21,28 

In het hier beschreven onderzoek onderzoeken we de haalbaarheid van HaarGC-metingen bij ouderen met een VB en brengen we redenen voor mislukte afname en analyse in kaart. We vertalen de belangrijkste bevindingen naar praktische consequenties voor de arts VG. Dit is de eerste stap richting toepassing van HaarGC in de gehandicaptenzorg.  

Methode 

Onderzoeksopzet en deelnemers 

Dit is een cross-sectionele studie binnen het GOUD Gezondheidsonderzoek (Gezond OUDer worden), een langlopende multicenter cohortstudie gericht op het krijgen van inzicht in de gezondheid van ouderen met een VB over de tijd. Het GOUD Gezondheidsonderzoek is een studie van de Academische Werkplaats GOUD, een samenwerking tussen de zorgorganisaties Abrona, Amarant en Ipse de Bruggen en de onderzoeksgroep Geneeskunde voor Verstandelijk Gehandicapten van het Erasmus MC. Het onderzoek loopt sinds 2008 en startte met 1050 deelnemers (≥50 jaar) uit de drie zorgorganisaties. Bij de 10-jaar follow-up werd haarafname voor het bepalen van HaarGC voor het eerst toegevoegd. Alle nog in leven zijnde personen die nog zorg ontvingen van een van de GOUD zorgorganisaties (n=429) werden uitgenodigd; 278 deelnemers of hun vertegenwoordigers gaven schriftelijke toestemming voor deelname aan het GOUD Gezondheidsonderzoek, van deze deelnemers gaven 204 (73%) ook toestemming voor het knippen van een stukje haar. Dataverzameling vond plaats van januari 2020 tot en met maart 2023. Het onderzoek is goedgekeurd door de Medisch Ethische Toetsingscommissie van het Erasmus MC (MEC-2019-0562). 

Metingen 

Deelnemerskenmerken 
Uit medische dossiers werden gegevens verzameld over onder andere het gebruik van corticosteroïden en hormoonsuppletietherapie in de drie maanden voorafgaand aan haarafname. Voorafgaand aan de haarmonsterafname werd een korte vragenlijst ingevuld met aanvullende items, waaronder vragen over haarverzorging. 

HaarGC-meting 
Getrainde GOUD onderzoekers namen een haarmonster van minimaal 3 cm (ca. 300 haren) af van de kruin (vertex posterior), zo dicht mogelijk bij de hoofdhuid, conform de richtlijnen van de Society of Hair Testing (SoHT).29 Haarmonsters werden op een formulier geplakt met duidelijke aanduiding van de oriëntatie (proximaal vs. distaal) en droog bewaard. Voor een betrouwbare bepaling moet er tenminste 5mg haar per segment van 1 cm beschikbaar zijn. In het laboratorium werd het proximale 3-cm segment in drie stukken van elk 1 cm verdeeld en geanalyseerd. Met behulp LC-MS/MS werd per segment de hoeveelheid cortisol en cortison bepaald. LC-MS/MS combineert het scheidingsvermogen van vloeistofchromatografie (LC) met het analytische vermogen van twee opeenvolgende massaspectrometers (MS) om chemische stoffen nauwkeurig te identificeren en kwantificeren.30 Daarnaast werd het gemiddelde cortisol- en cortisongehalte over de volledige 3 cm berekend.  

Haalbaarheid kwalificatie 
De haalbaarheid van de HaarGC meting werd bepaald door te kijken naar de percentages van de verkregen toestemming, geslaagde haarmonsterafname en succesvolle haaranalyse. Het toestemmingspercentage is het aandeel deelnemers dat toestemming gaf voor haarafname, ongeacht of de afname uiteindelijk lukte. Het haarmonsterafnamepercentage is het aandeel deelnemers bij wie daadwerkelijk een haarmonster werd verkregen onder degenen die toestemming hadden gegeven. Ook haarmonsters die te kort waren (<3 cm) of te weinig materiaal bevatten (segmentgewicht <5 mg) , maar desondanks zijn verzameld, werden hierin meegenomen. Het analysepercentage is het aantal haarmonsters dat succesvol kon worden geanalyseerd van alle afgenomen monsters. Tot slot werd de totale haalbaarheid berekend: het aantal deelnemers met een succesvolle haaranalyse binnen de groep die toestemming gaf voor deelname aan de 10-jaars follow-up van het GOUD Gezondheidsonderzoek. 

Toestemmingspercentage, haarmonsterafnamepercentage en totale haalbaarheid werden geclassificeerd als laag (<25%), matig (≥25% en <50%), goed (≥50% en <75%) of uitstekend (≥75%), conform criteria uit eerdere haalbaarheidsstudies.31,32 Voor het analysepercentage werd een strengere indeling gehanteerd: laag (<75%), matig (≥75% en <85%), goed (≥85% en <95%) en uitstekend (≥95%). Deze strengere indeling werd gehanteerd omdat het zeer onwenselijk is als, zodra toestemming en afname zijn gelukt, de laboratoriumanalyse bepalend is voor de haalbaarheid. 

Redenen van falen 
Redenen voor mislukte haarmonsterafname werden vastgelegd in de vragenlijst die bij de afname werd ingevuld. Daarbij ging het onder meer om haar dat te kort of te dun was, weerstand tijdens de afname, of andere redenen die open konden worden ingevuld. Redenen voor mislukte analyse werden door het laboratorium gerapporteerd in de lab rapportage (open invulveld). Redenen voor het niet geven van toestemming werden niet geregistreerd. 

Statistische analyses 

Kenmerken van de deelnemers werden beschreven met gemiddelden en standaarddeviaties (SD), en aantallen en percentages (%). Groepsverschillen werden getoetst met t-toetsen en chi-kwadraattoetsen; categorieën met minder dan 5 deelnemers werden niet getoetst. Subgroep-analyses (leeftijd, geslacht, mate van VB) en post-hoc vergelijkingen werden uitgevoerd; p<0,05 (SPSS 28). 

Resultaten 

Deelnemerskenmerken 

In totaal gaven 278 deelnemers toestemming voor deelname aan de 10-jaar follow-up (gemiddelde leeftijd 71,3 jaar; SD 6,2; 48,9% vrouw). De meeste deelnemers hadden een matige (42,4%) of ernstige (28,1%) VB. Details staan in Tabel 1. 

Tabel 1: Deelnemerskenmerken van de totale groep en deelnemers met succesvol geanalyseerde haar. 

  Totale groep; n=278  Deelnemers met succesvol geanalyseerde haar; n=89  p 
Leeftijd, gemiddelde (SD)   71.3 (6.2)  70.8 (6.2)  .308 
Geslacht (n, %)     Man: 142 (51.1%)  
Vrouw: 136 (48.9%) 		 Man: 21 (23.8%)  
Vrouw: 68 (76.4%) 		 <.001* 
Mate van VB (n, %)    Borderline  
Licht 
Matig  
Ernstig 
Zeer ernstig  
Onbekend  		 6 (2.2%)  
40 (14.4%)  
118 (42.4%)  
78 (28.1%)  
34 (12.2%)  
2 (0.7%) 		 0 (0.0%) 
12 (13.5%)  
49 (55.1%)  
21 (23.6%)  
7 (7.9%)  
0 (0.0%) 		 .008* 

 SD = standaard deviatie; *p<.05 

Toestemming 

Voor haarafname werd toestemming verkregen van 204 van 278 deelnemers (73%), wat wordt geclassificeerd als goed (Figuur 1). De oudste leeftijdsgroep (≥80 jaar) had een lager toestemmingspercentage (55%) dan de groep van 60–69 jaar (78%; p=0,008). Er waren geen significante verschillen naar geslacht of mate van VB. 

Afname 

Van de 204 personen met toestemming werden 103 monsters succesvol afgenomen (50%), wat wordt geclassificeerd als goed. Bij mannen was het afnamepercentage lager dan bij vrouwen (27% versus 76%; p<0,001). Het afnamepercentage was hoger bij deelnemers met een matige VB (66%) dan bij deelnemers met een ernstige/zeer ernstige VB (37%; p=0,001). Er waren geen significante verschillen tussen leeftijdscategorieën. De meest voorkomende reden voor mislukte haarmonsterafname was haar dat te kort of te dun was (64%). Details van redenen van mislukte afname staan in Figuur 2. 

Analyse 

Van de 103 afgenomen monsters konden 89 monsters succesvol worden geanalyseerd (86%; categorie ‘goed’). Bij mannen was het analysepercentage lager dan bij vrouwen (75% versus 91%; p=0,039). Er waren geen significante verschillen naar leeftijd of mate van VB. De belangrijkste reden (12, 86%) voor mislukte analyse was onvoldoende haarmateriaal (<5 mg). Twee monsters gingen verloren tijdens transport. 

Totale haalbaarheid 

HaarGC werden succesvol afgenomen en geanalyseerd bij 89 van 278 deelnemers (32%), wat wijst op een matige totale haalbaarheid. De totale haalbaarheid was lager bij mannen dan bij vrouwen (15% versus 50%; p<0,001) en hoger bij deelnemers met een matige VB dan bij deelnemers met een ernstige/zeer ernstige VB (42% versus 25%; p=0,004). Er waren geen significante verschillen naar leeftijd. 

Discussie 

Wij onderzochten de haalbaarheid van haarmonsterafname voor de meting van HaarGC bij ouderen met VB. De totale haalbaarheid was matig (32%), terwijl het toestemmingspercentage (73%), afnamepercentage (50%), en het analysepercentage (86%) goed waren. De haalbaarheid was lager bij mannen, vooral door onvoldoende haarlengte of -dikte, en hoger bij deelnemers met een matige VB dan bij deelnemers met een ernstige/zeer ernstige VB. Daarnaast gaven deelnemers van 80 jaar en ouder of hun vertegenwoordigers minder vaak toestemming. 

Bij mannen lukte het minder vaak om een bruikbaar haarmonster af te nemen en te analyseren dan bij vrouwen. Dat komt waarschijnlijk doordat mannen op hogere leeftijd vaker weinig of dun haar hebben of (deels) kaal zijn. Dat we geen duidelijke verschillen zagen tussen leeftijdsgroepen in “haar te kort/te dun”, kan komen doordat haarverlies in deze hele oudere groep al vaak voorkomt.33 De oudste deelnemers gaven ook minder vaak toestemming; mogelijk willen zij minder extra handelingen, of denken zij (of hun vertegenwoordiger) dat afname toch niet gaat lukken. Verder was de haalbaarheid hoger bij mensen met een matige VB dan bij een ernstige/zeer ernstige VB, waarbij in die laatste groep vaker weerstand werd gezien.  

Al met al lijken HaarGC-metingen vooral haalbaar bij vrouwen, wat brede toepassing in een oudere populatie beperkt. De haalbaarheid kan mogelijk worden verbeterd door kortere haarsegmenten (bijv. 1 cm) te gebruiken of technieken die minder haar nodig hebben; dat meet wel een kortere periode, maar kan nog steeds nuttig zijn. 

Wat betekent dit voor de arts VG? 

Voor de arts VG is het waardevol om te weten dat er gewerkt wordt aan het valideren van een objectieve, minder invasieve meetmethode voor het meten van chronische stress bij mensen met een VB. HaarGC zijn een veelbelovende, maar nog niet gevalideerde maat. Voor de dagelijkse praktijk van de arts VG betekent dit dat de methode nog niet breed inzetbaar is, maar wel de moeite waard is om in de gaten te houden. Als de validiteit eenmaal is aangetoond, kan HaarGC een waardevolle aanvulling worden op het huidige arsenaal aan meetmethoden voor stress en welzijn bij cliënten met een VB. 

De volgende stappen in ons onderzoek zullen zich richten op: 

  • Validatie van HaarGC als biomarker voor chronische stress specifiek voor ouderen met een VB. Hiermee onderzoeken we of HaarGC daadwerkelijk een valide maat zijn voor chronische stress in deze doelgroep. 
  • Onderzoek naar de relatie tussen HaarGC en gezondheidsuitkomsten, zoals depressie en hart- en vaatziekten. Wanneer een duidelijke relatie wordt gevonden, kan HaarGC in de toekomst mogelijk bijdragen aan vroegsignalering en monitoring van gezondheidsproblemen. 
  • Vergelijking van HaarGC tussen ouderen met en zonder VB. Dit helpt om beter te begrijpen of stress zich bij mensen met een VB biologisch anders manifesteert, wat belangrijk is voor een correcte interpretatie van stressmetingen in de klinische praktijk. 
  • Conclusie 

Uit het huidige onderzoek blijkt dat HaarGC-metingen in een oudere populatie met een VB technisch haalbaar zijn bij een deel van de cliënten, maar dat de haalbaarheid beperkt is door praktische factoren als uitdunnend haar of kaalheid. Voor de arts VG is het goed te realiseren dat de validiteit van HaarGC als biomarker voor chronische stress nog aangetoond moet worden. Dat is de volgende stap in het onderzoek. 

Referenties 

  1. Heijstek MA, Olivier-Pijpers VC, Roelofsen EE, Wijnroks L, Jongmans MJ. Identifying chronic stressors in residential care for people with intellectual disabilities: a concept mapping study. Disabilities. 2026;6(3):48. doi:10.3390/disabilities6030048. 
  2. Epel ES, Crosswell AD, Mayer SE, Prather AA, Slavich GM, Puterman E, et al. More than a feeling: a unified view of stress measurement for population science. Front Neuroendocrinol. 2018;49:146-69. 
  3. Chu B, Marwaha K, Sanvictores T, Awosika AO, Ayers D. Physiology, stress reaction. In: StatPearls [Internet]. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing; 2024  
  4. Keller A, Litzelman K, Wisk LE, Maddox T, Cheng ER, Creswell PD, et al. Does the perception that stress affects health matter? The association with health and mortality. Health Psychol. 2012;31(5):677-84. 
  5. Lagraauw HM, Kuiper J, Bot I. Acute and chronic psychological stress as risk factors for cardiovascular disease: insights gained from epidemiological, clinical and experimental studies. Brain Behav Immun. 2015;50:18-30. 
  6. Wright KP Jr, Drake AL, Frey DJ, Fleshner M, Desouza CA, Gronfier C, et al. Influence of sleep deprivation and circadian misalignment on cortisol, inflammatory markers, and cytokine balance. Brain Behav Immun. 2015;47:24-34. doi:10.1016/j.bbi.2015.01.004. 
  7. Kim HG, Cheon EJ, Bai DS, Lee YH, Koo BH. Stress and heart rate variability: a meta-analysis and review of the literature. Psychiatry Investig. 2018;15(3):235-45. 
  8. Lever-van Milligen BA, Lamers F, Smit JH, Penninx BWJH. Physiological stress markers, mental health and objective physical function. J Psychosom Res. 2020;133:109996. 
  9. Pitman RK, Rasmusson AM, Koenen KC, Shin LM, Orr SP, Gilbertson MW, et al. Biological studies of post-traumatic stress disorder. Nat Rev Neurosci. 2012;13(11):769-87. 
  10. Dorsey A, Scherer EM, Eckhoff R, Furberg R. Measurement of human stress: a multidimensional approach. Research Triangle Park (NC): RTI Press; 2022. doi:10.3768/rtipress.2022.op.0073.2206. 
  11. Roberts C, McWade B. Messengers of stress: towards a cortisol sociology. Sociol Health Illn. 2021;43(4):895-909. 
  12. de Leeuw MJ, Oppewal A, Elbers RG, Knulst M, van Maurik MC, van Bruggen MC, et al. Healthy Ageing and Intellectual Disability study: summary of findings and the protocol for the 10-year follow-up study. BMJ Open. 2022;12(2):e053499. 
  13. McMahon M, Hatton C. A comparison of the prevalence of health problems among adults with and without intellectual disability: a total administrative population study. J Appl Res Intellect Disabil. 2021;34(1):316-25. 
  14. O’Dwyer M, Peklar J, McCallion P, McCarron M, Henman MC. Factors associated with polypharmacy and excessive polypharmacy in older people with intellectual disability differ from the general population: a cross-sectional observational nationwide study. BMJ Open. 2016;6(4):e010505. 
  15. Bond L, Carroll R, Mulryan N, O’Dwyer M, O’Connell J, Monaghan R, et al. Biopsychosocial factors associated with depression and anxiety in older adults with intellectual disability: results of the wave 3 Intellectual Disability Supplement to The Irish Longitudinal Study on Ageing. J Intellect Disabil Res. 2020;64(5):368-80. 
  16. de Witte M, Kooijmans R, Hermanns M, van Hooren S, Biesmans K, Hermsen M, et al. Self-report stress measures to assess stress in adults with mild intellectual disabilities: a scoping review. Front Psychol. 2021;12:742566. 
  17. Maguire S, Davison J, McLaughlin M, Simms V, Bunting B. Exploring the psychometric properties of self-report instruments used to measure health-related quality of life and subjective wellbeing of adolescents with intellectual disabilities: a Consensus-based Standards for the Selection of Health Measurement Instruments (COSMIN) systematic review. J Appl Res Intellect Disabil. 2023;36(5):899-915. 
  18. Wester VL, van Rossum EFC. Clinical applications of cortisol measurements in hair. Eur J Endocrinol. 2015;173(4):M1-10. doi:10.1530/EJE-15-0313. 
  19. Abell JG, Stalder T, Ferrie JE, Shipley MJ, Kirschbaum C, Kivimäki M, et al. Assessing cortisol from hair samples in a large observational cohort: the Whitehall II study. Psychoneuroendocrinology. 2016;73:148-56. 
  20. Ford JL, Boch SJ, McCarthy DO. Feasibility of hair collection for cortisol measurement in population research on adolescent health. Nurs Res. 2016;65(3):249-55. 
  21. Noppe G, de Rijke YB, Dorst K, van den Akker ELT, van Rossum EFC. LC-MS/MS-based method for long-term steroid profiling in human scalp hair. Clin Endocrinol (Oxf). 2015;83(2):162-6. 
  22. Heimbürge S, Kanitz E, Tuchscherer A, Otten W. Is it getting in the hair? Cortisol concentrations in native, regrown and segmented hairs of cattle and pigs after repeated ACTH administrations. Gen Comp Endocrinol. 2020;295:113534. 
  23. Hodes A, Meyer J, Lodish MB, Stratakis CA, Zilbermint M. Mini-review of hair cortisol concentration for evaluation of Cushing syndrome. Expert Rev Endocrinol Metab. 2018;13(5):225-31. 
  24. Stalder T, Steudte-Schmiedgen S, Alexander N, Klucken T, Vater A, Wichmann S, et al. Stress-related and basic determinants of hair cortisol in humans: a meta-analysis. Psychoneuroendocrinology. 2017;77:261-74. doi:10.1016/j.psyneuen.2016.12.017. 
  25. Iob E, Steptoe A. Cardiovascular disease and hair cortisol: a novel biomarker of chronic stress. Curr Cardiol Rep. 2019;21(10):116. 
  26. Li Y, Jia W, Yan N, Hua Y, Han T, Yang J, et al. Associations between chronic stress and hair cortisol in children: a systematic review and meta-analysis. J Affect Disord. 2023;329:438-47. 
  27. van der Valk E, Abawi O, Mohseni M, Abdelmoumen A, Wester V, van der Voorn B, et al. Cross-sectional relation of long-term glucocorticoids in hair with anthropometric measurements and their possible determinants: a systematic review and meta-analysis. Obes Rev. 2022;23(3):e13376. doi:10.1111/obr.13376. 
  28. Hamers PCM, Savas M, van Rossum EFC, de Rijke YB, Bindels PJE, Festen DAM, et al. Hair glucocorticoids in adults with intellectual disabilities and depressive symptoms pre- and post-bright light therapy: first explorations. J Appl Res Intellect Disabil. 2021;34(6):1549-59. 
  29. Cooper GAA, Kronstrand R, Kintz P; Society of Hair Testing. Society of Hair Testing guidelines for drug testing in hair. Forensic Sci Int. 2012;218(1-3):20-4. 
  30. Mirzaian M, van Zundert SKM, Schilleman WF, Mohseni M, Kuckuck S, van Rossum EFC, et al. Determination of cortisone and cortisol in human scalp hair using an improved LC-MS/MS-based method. Clin Chem Lab Med. 2024;62(1):118-27. 
  31. Hilgenkamp TIM, van Wijck R, Evenhuis HM. Feasibility of eight physical fitness tests in 1,050 older adults with intellectual disability: results of the Healthy Ageing with Intellectual Disabilities study. Intellect Dev Disabil. 2013;51(1):33-47. 
  32. Weterings S, Oppewal A, Hilgenkamp TIM. The feasibility of vigorous resistance exercise training in adults with intellectual disabilities with cardiovascular disease risk factors. J Appl Res Intellect Disabil. 2020;33(3):488-95. doi:10.1111/jar.12690. 
  33. Villani A, Ferrillo M, Fabbrocini G, Ocampo-Garza SS, Scalvenzi M, Ruggiero A. Hair aging and hair disorders in elderly patients. Int J Trichology. 2022;14(6):191-6. doi:10.4103/ijt.ijt_90_21.Abell, J. G., Stalder, T., Ferrie, J. 

Dit artikel is onderdeel van het oktobernummer van TAVG 2026. 

Gerelateerde Berichten