In de maanden dat ons wetenschappelijk en online tijdschrift TAVG niet verschijnt, publiceren we een artikel van de maand. Zo blijven we ook buiten de reguliere TAVG-edities aandacht besteden aan actuele en relevante wetenschappelijke inzichten. Dit ‘artikel van de maand’ gaat over diagnostische overschaduwing in de overgang: waarom we probleemgedrag bij ouder wordende vrouwen vaker hormonaal moeten bekijken.
Normale somatische veranderingen in differentiaal diagnostiek
Wanneer een 50-jarige vrouw met een verstandelijke beperking op de woongroep plotseling prikkelbaar wordt, slechter slaapt, of verbale agressie vertoont, wat is dan de reflex? Vaak wordt er gedacht aan een naderende depressie, overvraging of simpelweg een verandering in de dynamiek op de groep. Ook het uitsluiten van somatiek is een reflex van ons als artsen VG. Maar nemen we ook de normale somatische veranderingen mee in onze differentiaal diagnostiek?
Hoe vaak vragen we uit of er sprake is van opvliegers of nachtelijk zweten? Vrouwen met een verstandelijke beperking hebben vaak grote moeite om deze abstracte, interne lichamelijke sensaties zelf te herkennen en te verwoorden. Iers onderzoek uit maart jongstleden van Stephanie Corrigan, Philip McCallion, Mary McCarron, Jan de Vries & Éilish Burke richt in het artikel Using Network Analysis to Understand the Associations Between Menopausal Symptoms and Mental Health in Women With Intellectual Disabilities onze aandacht op het feit dat fysieke menopauzeklachten indirect kunnen leiden tot gedragsproblemen én psychofarmacagebruik.
De methodiek: wat is netwerkanalyse?
De onderzoekers maakten gebruik van dwarsdoorsnede-data (cross-sectionele data) van 104 vrouwen met een verstandelijke beperking in Ierland. Naast gegevens over hun menopauze en psychofarmacagebruik, brachten ze de symptomen in kaart via een netwerkanalyse.
Wat is een netwerkanalyse? In plaats van symptomen te zien als losse uitingen van één onderliggende ziekte, kijkt een netwerkanalyse hoe specifieke symptomen elkaar onderling aanjagen (het domino-effect). Het visualiseert welke symptomen centraal staan en de motor zijn achter andere klachten.
De belangrijkste bevindingen: het domino-effect van de overgang
De resultaten van de netwerkanalyse laten een helder en zorgwekkend causaal pad zien:
- De fysieke trigger: vasomotorische klachten (opvliegers, nachtelijk zweten) en chronische vermoeidheid/slaapgebrek hangen sterk samen met overgangsgerelateerde angst (menopause-specific anxiety).
- De mentale reactie: deze specifieke angst is de centrale spil in het netwerk. Het vertaalt de fysieke onrust naar mentale stress.
- De gedragsuiting: omdat de cliënt deze interne angst niet goed kan kanaliseren of uiten, uit dit zich in zogeheten challenging behaviour (moeilijk verstaanbaar gedrag, zoals agitatie of boosheid).
- De medische reflex: dit gedrag leidt in de praktijk rechtstreeks tot een hoger voorschrijfgedrag van psychofarmaca.
De harde conclusie van de auteurs: we behandelen momenteel de gevolgen van een fysiologische hormonale transitie met psychofarmaca, simpelweg omdat we de overgang over het hoofd zien.
Onbegrepen gedrag kan een hormonale basis hebben
Dit artikel maakt inzichtelijk dat onbegrepen gedrag op deze leeftijd een hormonale basis kan hebben. Dit sluit naadloos aan op onze Nederlandse Richtlijn Probleemgedrag. Waarmee het artikel een onderbouwing vormt voor het in de richtlijn gestelde dat er altijd zo veel mogelijk gekeken moet worden naar uitlokkende factoren en behandelingen gericht op onderliggende factoren voor probleemgedrag dan op het symptomatische dempen van het probleemgedrag met psychofarmaca.
Uiteraard zijn er ook bij dit onderzoek nog wel een aantal kritische kanttekeningen te plaatsen. Met N=104 is de groep relatief klein. Bovendien zijn cross-sectionele data gebruikt, waardoor we strikt genomen geen harde uitspraken kunnen doen over de richting van de causaliteit (al is het biologische pad zeer aannemelijk).
De vertaalslag: wat gaan we hier in Nederland mee doen?
Voor de Nederlandse arts VG is dit artikel een oproep om zeker ook de fysiologische veranderingen met de leeftijd mee te blijven nemen in de differentiaal diagnostiek bij gedragsveranderingen. Wij zijn de regisseurs van de integrale zorg. Dit artikel pleit ervoor om bij elke vrouw met een verstandelijke beperking tussen de 45 en 55 jaar met een plotselinge verandering in stemming of gedrag, standaard een overgangsanamnese af te nemen.
Samen met de begeleiding moeten we leren om signalen zoals plotseling zweten, rode hals/gezicht, of verstoorde slaap actiever te registreren. Laten we voorkomen dat we hormonale schommelingen gaan dempen met psychofarmaca, en deze doelgroep de gynaecologische en endocrinologische zorg geven waar ze recht op hebben.
Eerdere edities van ‘het artikel van de maand’
In de maanden dat ons wetenschappelijk en online tijdschrift TAVG niet verschijnt, publiceren we een artikel van de maand. Het gaat in 2026 om de maanden januari, maart, mei, juli, september en november. De overige maanden verschijnt TAVG online.
- Het artikel van de maand mei 2026: Suïcidaliteit bij mensen met een verstandelijke beperking
- Het artikel van de maand maart 2026: Kanker bij volwassenen met een verstandelijke beperking
- Het artikel van de maand januari 2026: Interventies bij probleemgedrag bij kinderen met een verstandelijke beperking
Het TAVG
- Ons online wetenschappelijk tijdschrift TAVG lees je via deze link: https://www.nvavg.nl/tavg
